Gurjarsetu
Share on facebook
Share on twitter
Share on linkedin
Share on telegram

ગુર્જર ગૌરવ – A brief history.

Reading Time: 3 minutes

એક સંસ્કૃત શબ્દકોશ પ્રમાણે “ગુર્જર” શબ્દનો નો અર્થ થાય છે, ગુરનો – અર્થાત દુશ્મન – અને જર અર્થાત હરાવવો. ભારતના ગુર્જર, ભારતના વાયવ્ય ભાગો જેવા કે ગુજરાત, રાજસ્થાન, જમ્મુ અને કાશ્મીર, હિમાચલ પ્રદેશ, યુપી, ઉત્તરાંચલ, હરિયાણા અને પંજાબ સાથે સંબંધિત છે. આ રાજવી સમુદાય એક યોદ્ધા સમુદાય છે જે ફક્ત ભારતમાં જ નહીં પણ પાકિસ્તાન, અફઘાનિસ્તાન, રશિયા અને ઈરાન જેવા દેશોમાં પણ વસેલા છે. ગુર્જર પરંપરાગત રીતે ક્ષત્રિય જાતિના હતા, અને ગુર્જર – પ્રતિહાર રાજ્ય પર શાસન કર્યું – છઠ્ઠી થી બારમી સદી દરમિયાન એમનો જવલંત શાસનકાળ રહ્યો.

ગુજરાતનું નામ તેઓના નામ પરથી મનવામાં આવે છે, કારણ કે તેઓએ તેમની રાજધાની આબુ પર્વત ની આસપાસ શહેરનું નિર્માણ કર્યું હતું. છઠ્ઠી સદીમાં છેવટે ગુર્જરત્રા (આધુનિક ગુજરાત, જેને તેમના નામ પર રાખવામાં આવ્યું) સ્થાયી થયા જ્યાં તેઓએ ઘણી સદીઓ સુધી શાસન કર્યું. તેઓ પોતાને મહાન રઘુકુળ વંશી (રામચંદ્ર વંશી) કહેતા. કેટલાક ઇતિહાસકારો તેમને સૂર્યવંશી કહે છે જ્યારે કેટલાક તેમને અગ્નિવંશી તરીકે અલગ પાડે છે. શરૂઆતમાં ગુર્જારોએ પશ્ચિમ રાજસ્થાનમાં તેમના રાજ્યની સ્થાપના કરી, પછીથી તેને પૂર્વમાં આસામ (કામરૂપ) અને પશ્ચિમ બાજુએ લાહોર સુધી વિસ્તારિત કર્યું. તેઓએ તેમના સામ્રાજ્યના પતન ના 300 વર્ષ સુધી અરબી આક્રમણનો સફળતાપૂર્વક પ્રતિકાર કર્યો.

ગુર્જર ઇતિહાસ પર અનેક પુસ્તકો લખાયેલા છે જે ગુર્જર સમુદાયનો ગૌરવપૂર્ણ ભૂતકાળ જણાવે છે. ભારતના પ્રખ્યાત ઇતિહાસકાર શ્રી બૈજ નાથ પુરી, તેમના પુસ્તક ‘ગુર્જર અને પ્રતિહારનો ઇતિહાસ’ (The History of the Gurjara-Pratiharas) અને બીજા ઇતિહાસકાર શ્રી કે.એમ. મુનશીએ તેમના પુસ્તક ‘ગુર્જર દેશ નો સુવર્ણ કાળ’ (The Glory That Was Gurjara Desa), રાણા અલી હસન ચૌહાણ તેમના પુસ્તકમાં ‘ગુર્જરનો ઇતિહાસ’, શ્રી જતિન્દરકુમાર વર્માએ તેમના પુસ્તક ‘ગુર્જર ઇતિહાસ’ માં તેમની મહાનતાનો ઉલ્લેખ કર્યો છે. ગુર્જરના શાસન દરમિયાન, ગુર્જરી ભાષાને રાજકીય ભાષા તરીકે ઘોષિત કરી હતી અને તેમાં તમામ સત્તાવાર કાર્ય કરવામાં આવતા હતા.

સૌથી પ્રાચીન સંદર્ભ મહાભારત મુજબ ભગવાન શ્રી કૃષ્ણએ ગુર્જારા રાજ્ય સ્થાપ્યું હતું. આ ગુર્જરાઓ કે જેઓ ગોપ અથવા નારાયણ તરીકે જાણીતા હતા, તેમણે શ્રી કૃષ્ણનીઆજ્ઞા નું પાલન કરવા, મહાભારત દરમિયાન, કૌરવોના ધ્વજ હેઠળ નારાયણી સેના તરીકે લડવું પડ્યું હતું.

પ્રાચીન ક્ષત્રિય કુળો ભગવાન કૃષ્ણની આસપાસ હતા જેમણે તેમને એક વર્ગમાં જોડ્યા અને તેને “ગુર્જર” (તેમની પોતાની સૈન્યના જૂના ગુર્જર યોદ્ધા સહિત) નામ આપ્યું અને તેમની સરકાર “ગુર્જરતર” તરીકે જાણીતી થઈ. ઈ.સા. પૂર્વે 3420 માં દ્વારકા (દેશનું નામ ગુર્જરત્ર છે) નગરી તરીકે આપણે તેને ઓળખીયે છીએ . આ રાજ્ય પશ્ચિમ ભારતમાં હજી પણ ગુજરાત તરીકે ઓળખાય છે.

ઐતિહાસિક રીતે, ગુર્જર સૂર્ય ભક્તો હતા અને તેમને સૂર્ય-દેવ (ભગવાન સૂર્ય) ના ચરણોમાં સમર્પિત તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યા છે. તેમની તાંબા-પત્ર અનુદાન સૂર્યનું પ્રતીક ધરાવે છે અને તેમની મુદ્રા પર પણ, આ પ્રતીક દર્શાવવામાં આવ્યું છે. ગુર્જરનું સન્માનનું બિરુદ મિહિર છે, જેનો અર્થ છે સૂર્ય. પ્રાચીન કાશ્મીરી સંસ્કૃત કવિ રાજશેખરે તેમના નાટકોમાં ગુર્જર શાસકોને રઘુ-કુલ-તિલક (રઘુ જાતિનો આભૂષણ), રઘુ-ગ્રામણી (રઘુનો નેતા) અને તેથી આગળ રામાયણમાં, તેમ વર્ણવવામાં આવ્યું છે કે રાક્ષસો અને દેવતાઓ વચ્ચે યુદ્ધ થયું હતું. ગુર્જારો રાજા દશરથના નેતૃત્વ હેઠળ રાક્ષસો સામે લડ્યા હતા. યોગ વસિષ્ઠમાં ગુર્જર વિધવાઓનો પણ ઉલ્લેખ છે.

બૈજનાથ પુરી જેવા વિદ્વાનોના જણાવ્યા મુજબ, હાલના રાજસ્થાનનો પર્વત આબુ (પ્રાચીન અરબુદા પર્વત) પ્રદેશ મધ્યયુગીન સમયગાળા દરમિયાન ગુર્જરનો વસવાટ હતો. આબુ પર્વત સાથે ગુર્જરનો સંબંધ ધનપાલના તિલકમંજરી પુસ્તક સહિતના ઘણા શિલાલેખો અને તામ્રપત્ર માં વર્ણવામાં આવ્યો છે.
કેટલાક ઐતિહાસિક અહેવાલો અનુસાર, ભિનમાલ (અથવા શ્રીમાલ) ખાતેની રાજધાની ગુર્જર દ્વારા સ્થાપિત કરવામાં આવી હતી. ભરૂચનું એક નાનું રાજ્ય એ આ રાજ્યની ઉપશાખા હતી. ઈ.સ. 640-41 વર્ષ માં, ચાઇનીઝ પ્રવાસી ઝુઆનઝંગ (હ્યુએન ત્સન) ના કેહવા પ્રમાણે ગુર્જર પ્રાચીન ઉચ્ચ પ્રતિષ્ઠિત પરિવારો એટલે કે યદુ, રઘુ, ઇક્ષ્કુ, પારુ વગેરેના ક્ષત્રિય જાતિ હતી.

છઠ્ઠીથી બારમી સદીમાં ગુર્જર સામ્રાજ્ય ઘણી જગ્યાએ સત્તા પર હતું. ગુર્જર-પ્રતિહાર રાજવંશની શક્તિ કન્નૌજથી માંડીને બિહાર, ઉત્તર પ્રદેશ, મહારાષ્ટ્ર અને ગુજરાત સુધીની હતી. મિહિર ભોજને ગુર્જર-પ્રતિહાર રાજવંશનો મહાન શાસક માનવામાં આવે છે, અને તેઓ બંગાળના પાલા વંશ અને દક્ષિણ ભારતના રાષ્ટ્રકૂટ શાસકો સાથે લડ્યા હતા. 12 મી સદી પછી પ્રતિહાર રાજવંશ ઘટવા લાગ્યો અને આ ઘણા ભાગોમાં વહેંચાઈ ગયો. ઇતિહાસકારો કહે છે કે મોગલ કાળ પહેલા, લગભગ તમામ રાજસ્થાન અને ગુજરાત પ્રદેશ ગુર્જરતા (ગુર્જરો દ્વારા સુરક્ષિત) અથવા ગુર્જર-ભૂમિ તરીકે ઓળખાતા હતા. આરબ લેખકોના જણાવ્યા મુજબ ગુર્જર તેનો સૌથી ખરાબ શત્રુ હતો અને તેણે એમ પણ કહ્યું કે જો ગુર્જર ન હોત તો બારમી સદી પહેલા તેને ભારતનો કબજો મળી ગયો હોત.
જેનો શાસનકાળ એટલો ઐતિહાસિક હોય તેની ભાષા કેટલી સમૃદ્ધ હોઈ શકે. તેમના સુવર્ણ કાળ દરમ્યાન આ ભાષામાં કેટલા સાહિત્ય નું સર્જન થયું હશે.

એ ગુર્જરી ભાષા, જેને આપણે આજે ગુજરાતી તરીકે ઓળખીયે છીએ, તે ભાષા ની વિવિધ સાહિત્ય રચનાઓ સાથે દેશ-વિદેશમાં વસતા લાખો રસિકજનો સાથે સેતુ બાંધી આપવાનું કાર્ય, તેમને જોડવાનો પ્રયાસ એટલે ગુર્જરસેતુ.

Subscribe To Our Newsletter

Get updates and learn from the best

Table of Contents

Subscribe To Our Newsletter

Get updates and learn from the best

Top Post